|
SEYYİD ‛AZİM ŞİRVÂNÎ DÎVÂNI
DÎBÂCE
Sipâs-ı bî-qıyâs ol mü’eŝŝiŝ-i esâs-ı kâr-xâne-i nutq u beyâna kim mantûka-i ‛ilmü’l-beyân ile öz feyż-i bî-müntehâ ve ni‛met-i ‛užmâların şâmil-i ĥâl-i benî nev‛-i insân etmişdir ve dürûd-ı sipâs-ı bî-qıyâś ve taĥiyyât-ı bilâ-iqtibâs ol müdebbir-i ‛âlem-i imkâna kim maśdûqa-i “mine’l-mâ’i külli şey’in ĥâyy” iĥsânıyla cûy-bâr tefażżul-i efżalinden evqât-ı qaŧarât-ı ma‛ârif-perver imlâ vü inşânı şâxsâr-ı enâmil-i insâna yetişdirmişdir.
Qıt‛a
Ĥakîm-i lem-yezel kim eyleyibdir nutq-ı insânı
Rumuzât-ı nihân-ı beste-bâlin keşfine gûyâ
O sulŧân-ı ezel kim merĥametden eyleyib iĥsân
Gürûh-ı nükte-sence şevq-i imlâ quvve-i inşâ
Salavât u selâm melîkü’l-‛allâm ol ber-güźîde-i xâs u ‛âm Resûl-i enâm ve nebiyy-i źü’l-‛izzü ve’l-iĥtirâma kim “ene efśaĥu’l-‛Arab ve’l-‛Acem” sürûdıyla meydân-ı fesâĥat ve ‛arśa-i risâletde sulŧân-ı śıbġat be kûy-ı meziyet füśeĥâ-yı ‛Arab u ‛Acem ve büleġâ-yı Türk ü Deylem’den almışdır.
Qıt‛a
Şeh-en-şâh-ı qıdem kim olmasaydı xilqat-i źâtı
‛Ademden arsa-i ‛îcâda qoymazdı qadem eşyâ
Tufeyl-i źât-ı pâk-i a‛žamdır mâ-sivâ yek-ser
Çe ‛arş u ferş ü çe levĥ ü qalem çe Âdem ü Havvâ
Du‛â ve vird-i ŝenâ ol śâĥib-i Źü’feqâr ve tîġ-i heşt ü çehâr maŧla‛-ı nûr-ı celî ve menba‛-ı žuhûr-ı ezelî ‛Alî bin Ebû Ŧâlib ve ‛esedu’llâhi’l-ġâlibe kim nutq-ı gevher-bâr-ı xâtemü’l-enbiyâ ve şeref-i aśfiyâ ‛aleyhim ‛alâ fi’t-taĥiyyâtu ve’ŝ-ŝenâ evśâf-ı źât-ı ĥâmîde-śıfatlarında “ene ve ‛Aliyyü mine’n-nûru vâĥidün” terânesiyle terâne-perdâz olmuşdur.
Qıt‛a
‛Alî bin Ebû Ŧâlib ki źât-ı pâk-i vâlâsın
Muqaddem mâ-sivâdan xalq edibdir xâlıq-ı yektâ
Desen maxlûqadır mâ-fevqa nisbet adı yoxdur şek
Desen Xallâqadır mâ-taĥte nisbet ârî âmennâ
Ammâ ba‛d aqallü’ş-şu‛arâ xâdimü’l-füśeĥâ Ĥacı Seyyid ‛Azim bin Seyyid Muĥâmmed eş-Şamaxı Şirvânî erbâb-ı ĥâl ve aśĥâb-ı kemâl ĥużûr-ı sa‛âdet destûrlarına bu ‛acz u inkisâr ve bu mâye-i iftiqâr ile ‛arż eder ki ĥicret-i nebevînin min iki yüz elli birinci ilinde tevellüm şehr-i Şamaxı’da vâqi‛ ve neseb-i seyâdetle şâyi‛ olub ol xıttâ-i pâk-i ŧarabnâkde neşv ü nümâ buldum. Tâ ki zamân-ı rüşt ü bülûġ ve e‛vân-ı zev‛ ü fürûġa vâśıl oldum “felemmâ belaġâ eşedde ve âteynâhu ĥikmen ve ‛ilmen ???” mażmûnuyla debistân-ı kemâlât ve o bostân-ı ĥâletde iktisâb-ı ‛ulûm ve rüsûm-ı sûrî vü ma‛nevî edib ve ilâve celb-i mezâ’id ve ceźb-i fevâ’id için ekŝer-i aqtâre ve emsâr-ı ‛Iraq-ı ‛Arab ve Mıśr u Ĥaleb ve aġleb-i memâlik-i Ahvaz ve Ĥicâz’ı seyr ü seyâĥatler edib ‛âlî ve sâfilden meŧâlib-i keŝîre ve maqârib-i vafîreler ĥâśıl qıldım. Çünkü ri‛ân-ı şebâbımda tab‛-ı berq-şitâbımı mâ’il-i eş‛âr-ı âb-dâr ve dil-i pür-ıżtırâbımı mâ’il-i zülf ü ruxsâr-ı xûbân-ı gül-‛iźâr gördüm. Sinn-i şebâbım teqâżâsınca âmâl-i mâ-fi’l-bâlimi gâhî ġâzâl-i ġazel şikârı ile ibrâz ve gâhî śûret-i aĥvâl-i pür-ixtilâlimi resm-i qaśâ’id-i Türkî ve Farsî terâziyle perdâz etdim. Endek zamânda eş‛âr-ı güher-bâr ve ebyâr-ı dür-nisârım âvîze-i gûş-ı ehl-i hûş olub neş’e-i rahîq-i nažm-ı âb-dâr-ı xulleri? İştiĥârımdan ehl-i źevqler mest ü medhûş oldular. Ammâ gerdiş-i sipihr-i kec-medâr ve devrân-ı kîne-şi‛ârın ki hem-vâre erbâb-ı źevq ve aśĥâb-ı şevqin xilâf-ı rıżâ ve żıdd-ı temennâsına devrân u seyrân eder, dürr-i yetîm-i eş‛âr-ı bî-peretârım xûblar zülfü gibi der-hem ve per-xâş ve murġ-ı nâtıqa xazân-ı miĥnetde bu eş‛âr ile terennüm-künân naġme-serâyân idi.
Nažm
Âh kim gün tutulub ebrde pinhân qaldı
Getdi ol mâh-ı tamâmım mene noqsân qaldı
Dehen-i yâr-i ‛azîz oldu nažardan ġâ’ib
Âh kim sînede yüz nükte-i pinhân qaldı
Qaldı yüz derd ü belâ getdi gürûh-ı ĥükemâ
Ne Felâtûn ne Aristo ne de Loġmân qaldı
Çekmedi çarx-ı sitemkâr cefâdan elini
Cümle erbâb-ı vefâ bî-ser ü sâmân qaldı
Mıśr-ı himmetden ‛ayân olmadı bir yâr-ı ‛azîz
Düşdü zindâna nice Yûsuf-ı Ken‛ân qaldı
Xûblar zülfü gibi oldu perîşân ĥâlim
Cem‛ iken şi‛rlerim cümle perîşân qaldı
Tâ bu eyyâm-ı melâlet-encâm-ı bed-fercâmda teqâżâ-yı şeyb-i ser-be-neşîb meni nâ-ilâc ve kûşe-i inzivâya muĥtâc etdi. ‛Âbid-firîb olan bütlerin xayâl-i xam-ebrûları ile kûşe-i mihrâbı tekyegâh etdim ve bu kûşede tûşe-i maqśûda yetdim.
Ferd
Riyâdır zâhidin gerçi namâzı
Ve lâkin xalq içinde xoş-edâdır
Eŝnâ-yı ‛ibâdet ve itâ‛atımda gördüm ki Zekeriyâ ‛aleyhi’s-selâm tek nihâyet-i ĥiremden sarsar-ı tevĥîn ile çırâġ-ı maġz-ı üstüxwânım sönüb ve ġâyet-i şeybden ser-i pür-şûrumda müşk-i terim kâfûr-ı xuşka dönübdür. “rabbi innî vehene’l-‘ažmü minnî” hevâsıyla sümüklerim boşalıb “ve kânetimra’etî ‛âqıran” îmâsıyla îşâ-yı tab‛ım inşâ‛-i şer‛den ‛âqır olubdur. “İnnî xiftu’l-mevâliye min verâ’î” işâresiyle öz ebnâ-yı cinsimden hirâsân oldum kim menden soñra qânûn-ı eş‛âr-ı âb-dâr-mı pây-mâl edeler. Leb-i niyâz yüz min sûz u güdâz ile dergâh-ı kâr-sâz-ı bende-nüvâza açıb niyâzmend oldum kim “feheblî min ledünke veliyyen yeriŝünî ve yeriŝü min âli Ya‛qûb” ki… “innî nübeşşirüke bi-ġulâmin ismühû Yaĥyâ lem nec‛al lehû min qablü semiyyen” beşâret olsun ki, biz senin nâm-ı hümâyunüvi ebedü’d-dehr öz nâmının müsemmâsı gibi zinde qılacaqdır ve bu ferzend-i dil-bend sâ’ir aqrân ve emŝâlden ser-efrâz ve ser-bülend olacaqdır. Feli hâźâ bu bende-i qalîlü’l-beźâ’at ve bu şermende-i kem-istitâ‛at ki bu târixde sâl-i ‛ömrüm pencâh u pence vâśıl olmuşdur ve âvâze-i eş‛ârım ile aqtâr-ı ‛âlem dolmuşdur ve bu ferzendân-ı Türkî-nijâd Fârsî-ittiĥâd kim her biri bir münâsebetle vücûda gelib benâtu’n-na‛ş tek perâkende olmuşken Pervîn-miŝâl cem‛ edib cem‛-i şebistân-ı ehl-i źevq ü şevq etdim ve özüm gitdim. Raĥmet-i Ĥaq ol ol xoş-i‛tiqâd ve nîkû-nihâda kim bu ĥaqîr-i śâĥib-taqśîri bir xayr-du‛â ile yâd u şâd edeler. “Ve’s-selâmu ‛alâ meni’t-teba‛a’l-hedâyâ”
Nažm
Min üç yüz iki idi hicretden
Ki bu mecmu‛amız tamâm oldu
Eyledim adını “Kitâb-ı Xavâś”
Çünkü maqbûl-i xâś u ‛âm oldu
GAZELLER
1
Fâ‛ilâtün Fâ‛ilâtün Fâ‛ilâtün Fâ‛ilün
“Qad tecellâ min şu‛âi’l-ka’si envârü’l-bahâ
Tikle fażlu’llâhi be’l-yehdî li-nûrih men yeşâ”
Maşrıq-ı sâġârdan etdi âfitâb-ı mey tulû‛
Maġrib-i mînâda verdi ‛âleme nûr u bahâ
Mey žuhûru oldu sâġardan âyân ‛âlemlere
Kör olma çeşmüve ver devr-i sâġârdan cilâ
Qulqul-i mînâ śadâ-yı Ĥaqq’ı eyler âşikâr
Da‛vet-i Ĥaq’dır bugün âfâqı dutmuş bu sedâ
Cân u dil śubĥ-ı ezelden ŧâlib-i dil-dâr iken
Şükr kim tapdı gözüm dîdâr-ı sâġardan żiyâ
Câm-ı mey âyîne-i esrâr-ı Ĥaq’dır ey göñül
İstesen esrâr-ı Ĥaqq’ı câm ile ol âşinâ
Yoxdu bir remz-âşinâ bu ‛aśr-ı bed-fercâmda
Eyleme esrâr-ı Ĥaqq’ı çox da Seyyid ber-melâ
2
Mefâ‛îlün Mefâ‛îlün Mefâ‛îlün Mefâ‛îlün
Ayâ źâtın nihândır ol nihândan her nihân peydâ
Olubdur ĥikmetinden cümle bu kevn ü mekân peydâ
Cihân-ı cân “ene a‛raf”dan etdi mest elŧâfın
Bürûze geldi źâtın oldu ol kenz-i nihân peydâ
Cihânın xilqatinden maqśadın bir źât-ı erkemdir
Meğer ketm-i ‛ademden olmaz idi bu cihân peydâ
Eğer manžûr-ı çeşmin olmasaydı Aĥmed-i mürsel
Bu âb u tâb ile olmazdı ‛arż u âsumân peydâ
Nesîm-i qaxrın eyler geh ĥazân yüz min gülistânı
Bahâr-ı feyżin eyler ‛asrgeh yüz gülistân peydâ
Deyirler luŧfdan cân žâhir olmaz bes nedendir bu
Olur her laĥža luŧfundan niçe rûĥ-ı revân peydâ
Meźâq-ı telx-kâmân-ı cihânı etmekde şîrîn
Bu hem bir luŧf k’oldu Seyyid-i şîrîn-zebân peydâ
3
Mef‛ûlü Mefâ‛îlün Mef‛ûlü Mefâ‛îlün
Ey târ-ı ser-i zülfün “ve’l-leyli iźâ yaġşâ”
Ve’ş-şems yüzün vaśfın źerrâta qılıp inşâ
Ey mürşîd-i naśutî v’ey sâyir-i lâhutî
Kim olmadı hem-seyrin Cibrîl şeb-i İsrâ
Gün olsa gece olmaz ey mâh nedir vechin
Yeldâ-yı ser-i zülfün kün yüzde olup peydâ
Sen cevher ‛araż ‛alem sen ‛aśl ŧufeyl ‛adem
Hem ‛illet-i ġâ’isen hem ‛illetesen mebdâ (?)
Her ‛illete ‛illetsen sen bâ‛iŝ-i xilqatsen
Sen ‛ayn-ı meşiyyetsen sen ‛âlemesen Mevlâ
Sen evvel ü sen âxir sen žâhir ü sen bâŧın
Sen Ŧâyyib ü sen Ŧâhir sen śûret ü sen ma‛nâ
Ey çâr-de ma‛śûmun ser-xayl ü ser-efrâzı
Qur’ân-ı Xudâ-bendde şâhid bu söze Tâhâ
Xurşîd cemâlinden bir źerre ‛ayân oldu
Tûr üzre tecellâdan mebhût qalıp Mûsâ
Seyyid necidir etsin evśâf seni ey şeh
İžhâr-ı xulûśiyyet eyler sana ol şeydâ
4
Fâ‛ilâtün Fâ‛ilâtün Fâ‛ilâtün Fâ‛ilün
Xwâh Mûsâ dâmenin tut xwâh ‛Îsâ ey fetâ
Terk qıl Fir‛avn-i nefsi ‛aşqa eyle iqtidâ
‛Aşqdır ol quvve-i câźib ki xâk-i Mekke’den
Etdi cism-i unśûriyy-i Aĥmed’i ‛arş-âşinâ
‛Aşqdır kim ki eder vâdiyy-i Eymenden xurûş
‛Aşqdır kim ki dıraxt-ı Tûr’dan eyler nidâ
Ol gedâ-yı ‛aşq sulŧânlıq murâdındır eğer
Kim diyâr-ı ‛aşqda âfâqa sulŧândır gedâ
5
Mefâ‛ilün Fe‛ilâtün Mefâ‛ilün Fe‛ilün
Görende xâmeni ol nev-xatın benânında
Ney-i ĥased yer eder ehl-i ‛aşq cânında
Gören diyer ‛użuvu noqŧa-i mürekkeb ile
Ki lâledir açılıb ĥüsn gülsitânında
Çeker beyâżına mühre henüz merdüm-i çeşm
Ki tâ yaza niçe âyet yüzün beyânında
Uśan bu dersden ey şûx meşq-i nâz eyle
Geçirme vaqtini Yâqût-i leb zamânında
Ġam-ı dehânuva kim śarf oldu vâr u yoxum
Henüz “‛Amr u Zeyd” ol mehin dehânında
Bu maŧla‛-ı ‛urefâ ile bu ġazel Seyyid
Xarâc-ı Mıśr’a değer ehl-i źevq yanında
6
Mefâ‛îlün Mefâ‛îlün Mefâ‛îlün Mefâ‛îlün
Göñül tâ var elinde câm-ı mey śubĥa-şumâr olma
Riyâ-yı xalqdır bi’llah namâz ehline yâr olma
İşit śavt-ı muġannîni sâkin ol meyxâne küncünde
Mü’eźźin nâlesinden mescîd için bî-qarâr olma
Qurub tatü’lhenekden dâm zâhid śubĥadan dâne
Haźar ey murġ-ı dil ol dâne vü dâma şikâr olma
İmâma ixtiyârın verme hergîz uyma tekbîre
Onun tek fâ‛il-i muxtaśarsın bî-ixtiyâr olma
Döşenme bûriyâ tek mescîd içre secde-i sehve
Özü bu sehvdir pâ-mâl-i xalq-ı rûzigâr olma
Göñül meyxâne cennet bâde Kevŝer sâqîdir ġılmân
Gidib vâ‛iž diyen nisye söze ümmidvâr olma
Rumûz-ı şi‛rimin derk etmemiş ma‛nâsını Seyyid
Gidib meyxânelerde lâ-übâlî mey-küsâr olma
7
Mef‛ûlü Fâ‛ilâtü Mefâ‛îlü Fâ‛ilün
Qoy vâ‛iž beni yetişem xum ayaġına
Ĥaq vâśıl eylesin deni Kevŝer bulaġına
Ger bir ayaġ ile tuta luŧf eyleyib elim
Cânım fedâdı sâqî-yi bezmin ayaġına
Faśl-ı bahâr ola mey ola bir de yâr ola
Âdem heves eder mi daxı Xuld bâğına
Sâqî şarâb ile beni sen ter-dimâġ ele
Kimdir baxan bu zâhid-i xuşkuñ yasağına
Bir bî-edeblik eylemedik biz ki vâ‛ižâ
Bizden ne śâdır oldu ki değdi dimâġına
Devr-i lebinde Xıżr-ı lebinden xaber tutub
Düşdü Xıżır da çeşme-i ĥayvân soraġına
Seyyid gözüñ ışıqlana kim pîr-i mey-kede
Verdi żiyâ mey ile gene gün çırâġına
8
Fe‛ilâtün Fe‛ilâtün Fe‛ilâtün Fe‛ilün
Gece gördüm seni ey âfet-i devrân yuxuda
Ki ederdin bana yüz luŧf-ı firâvân yuxuda
| 